Hersenletsel bij fiets- en valongevallen: wat er in je hoofd gebeurt en welke gevolgen het kan hebben

Hoofdletsel hoort bij de ernstigste gevolgen van fietsongelukken en valpartijen. Het hoofd is bij fietsongevallen een van de lichaamsdelen die het vaakst gewond raken, en hoofdletsel is de belangrijkste oorzaak van dodelijke en blijvende schade. In dit artikel leggen we uit wat er bij een val in je hersenen gebeurt, welke soorten hersenletsel er zijn en welke gevolgen ze kunnen hebben.

1. Hoe je hersenen in je hoofd ‘liggen’

Je hersenen zijn een zacht orgaan, ongeveer zo stevig als pudding. Bij volwassenen wegen ze zo’n 1,3 tot 1,4 kg en ze liggen in de schedel, omgeven door hersenvocht (liquor). Dat vocht vangt kleine schokken in het dagelijks leven op.

Bij een val komt je hoofd echter binnen een fractie van een seconde tot stilstand. De schedel staat stil, maar je hersenen bewegen door hun traagheid nog even door en stoten tegen de binnenkant van de schedel. Vaak kaatsen ze daarna ook nog terug tegen de andere kant. Artsen noemen dat een coup-contrecoupletsel (letsel door stoot en tegenstoot).

2. Twee soorten krachten: recht en draaiend

• Lineaire krachten ontstaan als je hoofd recht ergens op klapt. Ze kunnen vooral leiden tot botbreuken (schedelbreuk) en kneuzingen op de plek van de klap.
• Rotatiekrachten (draaikrachten) ontstaan als je hoofd bij de klap met een ruk wordt gedraaid, bijvoorbeeld bij een schuine val. Je hersenen worden dan verdraaid en afgeschoven: ze worden zo vervormd dat verschillende lagen ten opzichte van elkaar verschuiven. Onderzoek laat zien dat juist deze schuifkrachten een hoofdoorzaak zijn van hersenschuddingen en van schade aan zenuwvezels en bloedvaten.

Belangrijk: je schedelbot kan bij een val helemaal heel blijven, terwijl je hersenen door draaikrachten beschadigd raken.

3. Schedelbreuk en hersenletsel: niet hetzelfde

Een schedelbreuk is een breuk van het schedelbot. Het is een teken van een heel harde klap en kan gevaarlijk zijn, bijvoorbeeld als botstukjes naar binnen worden gedrukt of bloedvaten beschadigd raken. Veel eenvoudige schedelbreuken genezen echter goed.

Traumatisch hersenletsel (THL) is daarentegen letsel aan de hersenen zelf. Het kan met of zonder botbreuk voorkomen. Artsen delen het grofweg in drie gradaties in:

• Licht (licht traumatisch hersenletsel), meestal hersenschudding genoemd
• Matig
• Ernstig, vaak met langer bewustzijnsverlies en een groot risico op blijvende schade

4. De belangrijkste soorten hersenletsel

Hersenschudding (commotio cerebri)

Het meest voorkomende hersenletsel. Je hersenen worden flink door elkaar geschud en de zenuwcellen ‘raken uit de maat’. Op een röntgenfoto of CT-scan is vaak niets te zien. Typische signalen: hoofdpijn, duizeligheid, misselijkheid, kort bewustzijnsverlies of een geheugengat, gevoeligheid voor licht, je ‘in een mist’ voelen.

Hersenkneuzing (contusio cerebri)

Hierbij raakt het hersenweefsel zelf beschadigd. Er ontstaan kleine bloedingen en zwellingen, vaak op de plek van de klap en aan de tegenoverliggende kant.

Hersenbloedingen

• Epiduraal hematoom: bloeding tussen het schedelbot en het harde hersenvlies, vaak na een schedelbreuk. Verraderlijk: iemand kan zich eerst goed voelen en dan binnen enkele uren snel achteruitgaan.
• Subduraal hematoom: bloeding onder het harde hersenvlies. Die ontstaat vaak door draaikrachten, omdat daarbij de fijne ‘brugvenen’ tussen de hersenen en het hersenvlies scheuren.

Diffuus axonaal letsel (DAI)

Je hersenen bestaan uit miljarden zenuwcellen die met lange vezels (axonen) met elkaar verbonden zijn, zoals kabels in een gigantisch netwerk. Bij sterke draaikrachten worden die kabels overrekt of scheuren ze, en dat op heel veel plekken tegelijk. Dit letsel is op scans vaak moeilijk te zien, maar kan ernstige en langdurige gevolgen hebben.

5. Alarmsignalen na een val

Na elke val op je hoofd geldt: laat je liever één keer te veel door een arts nakijken. Bel direct het alarmnummer (112) bij:

• bewustzijnsverlies, ook als het maar kort is
• steeds ergere hoofdpijn, herhaaldelijk overgeven
• verwardheid, ongewone sufheid, moeite om wakker te blijven
• ongelijke pupillen, problemen met zien
• gevoelloosheid of krachtverlies in armen of benen, moeite met praten
• epileptische aanvallen
• helder vocht of bloed uit neus of oren

Ook als je je goed voelt: bij een vermoeden van een hersenschudding kun je die dag beter niet meer fietsen of sporten, en laat je je onderzoeken door een arts.

6. Mogelijke gevolgen: op korte en lange termijn

De meeste lichte hersenschuddingen herstellen met rust binnen een paar dagen tot enkele weken. Bij een deel van de mensen blijven de klachten echter langer bestaan.

Korte termijn

• hoofdpijn, duizeligheid, vermoeidheid
• problemen met concentratie en geheugen (school, werk)
• prikkelbaarheid, stemmingswisselingen, slaapproblemen

Lange termijn

• Postcommotioneel syndroom: klachten die weken tot maanden aanhouden
• blijvende problemen met geheugen, aandacht en plannen
• veranderingen in persoonlijkheid, depressie, angststoornissen
• epilepsie (aanvallen) na ernstig letsel
• bij ernstig traumatisch hersenletsel: verlammingen, spraakstoornissen, zorgafhankelijkheid

Het risico van herhaling

Hersenen die nog niet hersteld zijn, zijn kwetsbaarder. Een tweede letsel kort na het eerste kan bijzonder ernstige gevolgen hebben (second impact syndroom, vooral beschreven bij jongeren). Herhaald hoofdletsel over jaren heen wordt bovendien in verband gebracht met hersenziekten op de lange termijn, zoals chronische traumatische encefalopathie (CTE).

7. Waarom jongeren extra moeten opletten

Je hersenen blijven zich ontwikkelen tot ongeveer je 25e. Bij kinderen en jongeren duurt het herstel na een hersenschudding vaak langer dan bij volwassenen. Des te belangrijker zijn een goede helm, een controle door een arts na elke val op je hoofd en een volledige pauze voordat je weer gaat fietsen of sporten.

8. Wat beschermt?

Studies laten duidelijk zien: een fietshelm dragen verlaagt het risico op hoofdletsel flink. Een grote overzichtsstudie (Olivier & Creighton, 2017) vond bij helmdragers een ongeveer half zo groot risico op hoofdletsel en een ongeveer twee derde lager risico op ernstig en dodelijk hoofdletsel.

Omdat veel hersenletsel door draaikrachten ontstaat en niet alleen door rechte klappen, richt het onderzoek zich steeds meer op helmen die ook rotatie-energie verminderen. Hoe dat bij 720 met HexaGo® werkt, leggen we uit in het artikel ‘HexaGo® vs. klassieke helm: hoe een helm je hersenen beschermt’.

Let op: dit artikel is klantinformatie van 720 Protections en geen medische vaktekst. Het is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies, diagnose of behandeling. Neem bij hoofdletsel altijd contact op met een arts of andere zorgverlener.